Ποσειδώνας: Ο Θεός που Έτρεμε η Γη πριν Κυβερνήσει τη Θάλασσα

Πριν από τη θάλασσα, υπήρχε ο σεισμός

Ποιος ήταν πραγματικά ο Ποσειδώνας;

Για τους περισσότερους, είναι ο θεός της θάλασσας. Ο αδελφός του Δία. Ο άρχοντας των κυμάτων, με την τρίαινα στο χέρι, που σηκώνει φουρτούνες, βυθίζει καράβια και καταδιώκει τον Οδυσσέα στα άγρια νερά του αρχαίου κόσμου.

Όμως αυτή είναι μόνο η πιο γνωστή εικόνα του. Η εικόνα που έφτασε έως εμάς μέσα από τη σχολική μνήμη, την τέχνη και τις μεταγενέστερες απεικονίσεις.

Πίσω από τον θαλασσινό Ποσειδώνα των κλασικών χρόνων υπάρχει κάτι παλαιότερο και πιο σκοτεινό. Ένας θεός που δεν κατοικεί μόνο στο πέλαγος, αλλά κάτω από τα θεμέλια της γης. Ένας θεός που δεν εξουσιάζει απλώς το νερό, αλλά τη δύναμη που κάνει το χώμα να τρέμει, τις πόλεις να ραγίζουν, τα ανάκτορα να σωριάζονται και τους ανθρώπους να θυμούνται ότι ο πολιτισμός, όσο λαμπρός κι αν είναι, στέκεται πάντα πάνω σε μια γη που μπορεί να κινηθεί.

Η ελληνική παράδοση τον θυμήθηκε ως Ενοσίχθονα, Εννοσίγαιο, Γαιήοχο. Δηλαδή ως εκείνον που σείει, κρατά ή κινεί τη γη. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι αυτή η εικόνα δεν φαίνεται να γεννήθηκε αργά, ως ποιητική υπερβολή. Η μαρτυρία της Γραμμικής Β δείχνει ότι ο Ποσειδώνας ανήκει στον βαθύτερο μυκηναϊκό πυρήνα της ελληνικής θρησκευτικής μνήμης.

Στην Πύλο, το όνομά του δεν εμφανίζεται σαν δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Εμφανίζεται με τέτοια συχνότητα και βαρύτητα ώστε οι ερευνητές τον αντιμετωπίζουν ως μία από τις κεντρικότερες θεότητες του ανακτορικού κόσμου της Μεσσηνίας. Στην Κνωσό, η Γραμμική Β διασώζει όχι μόνο το όνομά του, αλλά και έναν τύπο που συνδέεται με τον μεταγενέστερο «Ενοσίγαιο», τον Σειστή της Γης.

Άρα το ερώτημα αλλάζει.

Δεν ρωτάμε απλώς ποιος ήταν ο Ποσειδώνας των μύθων. Ρωτάμε τι αρχαία μνήμη κρύβεται πίσω από έναν θεό που ενώνει θάλασσα, σεισμό, άλογο, πηγή, ανάκτορο, ιερό και φόβο.

Γιατί ο Ποσειδώνας δεν είναι απλώς ο θεός του νερού.

Είναι η μορφή με την οποία ο ελληνικός κόσμος προσπάθησε να δώσει όνομα σε κάτι πολύ μεγαλύτερο: στην ασταθή δύναμη της ίδιας της γης.

Πηγές ενότητας: Hesiod, Theogony §453· Homeric Hymn 22 to Poseidon· Dartmouth Aegean Prehistoric Archaeology, Lesson 26.

Ο Ποσειδώνας στις αρχαίες πηγές: αδελφός του Δία, αλλά όχι σκιά του

Στην κλασική εικόνα του ελληνικού πανθέου, ο Ποσειδώνας είναι ένας από τους μεγάλους Ολύμπιους. Γιος του Κρόνου και της Ρέας, αδελφός του Δία, του Άδη, της Ήρας, της Δήμητρας και της Εστίας. Μετά την ανατροπή του Κρόνου, οι τρεις αδελφοί μοιράζονται τον κόσμο: ο Δίας παίρνει τον ουρανό, ο Ποσειδώνας τη θάλασσα, ο Άδης τον κάτω κόσμο.

Αυτή είναι η γνωστή θεολογική τάξη της ελληνικής μυθολογίας. Όμως ακόμη και μέσα σε αυτή την τάξη, ο Ποσειδώνας δεν παρουσιάζεται ως απλός υπήκοος του Δία. Είναι δύναμη σχεδόν ισότιμη. Επικίνδυνη. Ανεξέλεγκτη. Ένας θεός που μπορεί να σταθεί απέναντι στον ουράνιο βασιλιά, να συγκρουστεί, να θυμώσει, να απειλήσει, να τιμωρήσει.

Ο Ησίοδος, στη Θεογονία, όταν απαριθμεί τα παιδιά της Ρέας και του Κρόνου, τον χαρακτηρίζει ως σειστή της γης. Δεν τον παρουσιάζει πρώτα ως ήρεμο θαλάσσιο προστάτη, αλλά ως θεό που σχετίζεται με τη δόνηση του κόσμου. Αυτό έχει τεράστια σημασία. Η θάλασσα είναι μέρος της ταυτότητάς του. Η γη που τρέμει, όμως, φαίνεται να είναι ακόμη βαθύτερη μνήμη.

Στον Όμηρο, ο Ποσειδώνας εμφανίζεται ως θεός με παλάτι στα βάθη της θάλασσας, αλλά και ως προστάτης ή καταστροφέας των ταξιδιών. Στην Οδύσσεια, η οργή του εναντίον του Οδυσσέα δεν είναι απλώς προσωπική εκδίκηση. Είναι η ποιητική μορφή της απόλυτης θαλάσσιας αβεβαιότητας. Ο άνθρωπος μπορεί να έχει νόστο, σχέδιο, ευφυΐα και επιμονή. Αλλά αν ο Ποσειδώνας σηκώσει το πέλαγος, όλα δοκιμάζονται.

Ο Ομηρικός Ύμνος στον Ποσειδώνα συμπυκνώνει τη διπλή του φύση. Τον παρουσιάζει ως κινητή της γης και της άγονης θάλασσας, κύριο του βυθού, δαμαστή των αλόγων και σωτήρα των πλοίων. Μέσα σε ελάχιστους στίχους, ο θεός συνδέεται με τέσσερις κόσμους: γη, θάλασσα, άλογο, ναυσιπλοΐα.

Αυτός είναι ο Ποσειδώνας: όχι ένας μονοδιάστατος θαλάσσιος θεός, αλλά ένας πανάρχαιος κόμβος δυνάμεων.

Η μεταγενέστερη τέχνη τον έδειξε με τρίαινα, δελφίνια, άλογα ή θαλάσσια άρματα. Όμως τα σύμβολα αυτά δεν είναι διακοσμητικά. Είναι μνήμη. Η τρίαινα δεν είναι απλώς όπλο. Είναι εργαλείο κυριαρχίας πάνω στο υγρό και υπόγειο στοιχείο. Το άλογο δεν είναι απλώς ζώο. Είναι δύναμη, ταχύτητα, βασιλικό κύρος, πολεμική τεχνολογία και ταυτόχρονα χθόνιο σύμβολο. Η θάλασσα δεν είναι απλώς γεωγραφία. Είναι μοίρα.

Πηγές ενότητας: Hesiod, Theogony· Homeric Hymn 22 to Poseidon· Homer, Odyssey· Britannica, Poseidon.

Η μεγάλη ανατροπή της Γραμμικής Β

Η πραγματική δύναμη του θέματος αρχίζει όταν φεύγουμε από τον Όμηρο και κατεβαίνουμε βαθύτερα, στον κόσμο της Γραμμικής Β.

Η Γραμμική Β δεν είναι μυθολογικό κείμενο. Δεν είναι ποίηση. Δεν είναι θεολογικό σύγγραμμα. Είναι διοικητική γραφή των μυκηναϊκών ανακτόρων. Κατέγραφε προσφορές, αποθήκες, πρόσωπα, ζώα, λάδι, σιτηρά, υφάσματα, τελετουργικές υποχρεώσεις και οικονομική διαχείριση.

Ακριβώς γι’ αυτό έχει τεράστια αξία.

Όταν ένα θεϊκό όνομα εμφανίζεται σε τέτοια κείμενα, δεν βρίσκεται εκεί για να στολίσει έναν μύθο. Βρίσκεται επειδή η λατρεία είχε διοικητική, οικονομική και τελετουργική πραγματικότητα μέσα στον ανακτορικό κόσμο.

Στα κείμενα της Κνωσού εμφανίζεται ο τύπος PO-SE-DA-O-NE, δηλαδή Ποσειδών, καθώς και ο τύπος E-NE-SI-DA-O-NE, που συνδέεται με τον μεταγενέστερο Ενοσίγαιο, τον σειστή της γης. Αυτή η μαρτυρία είναι συγκλονιστική. Δείχνει ότι ο Ποσειδώνας δεν είναι μια όψιμη λογοτεχνική μορφή της αρχαϊκής εποχής. Είναι ήδη παρών στη μυκηναϊκή θρησκευτική γλώσσα.

Στην Πύλο, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ισχυρή. Ο Ποσειδώνας εμφανίζεται ως PO-SE-DA-O-NE και κατέχει εξαιρετικά κεντρική θέση στο τελετουργικό και διοικητικό αρχείο. Στα ίδια συμφραζόμενα εμφανίζεται και η PO-SI-DA-E-JA, δηλαδή μια θηλυκή αντίστοιχη μορφή του Ποσειδώνα, στοιχείο που ανοίγει ένα παράθυρο σε παλαιότερες ή λιγότερο γνωστές λατρευτικές συζεύξεις.

Εδώ χρειάζεται ακρίβεια. Δεν πρέπει να πούμε απλοϊκά ότι «ο Ποσειδώνας ήταν ανώτερος από τον Δία παντού». Αυτό δεν αποδεικνύεται. Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι κάτι πιο ενδιαφέρον: στην Πύλο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, ο Ποσειδώνας είχε εξαιρετικά βαρύνουσα θέση. Και αυτή η θέση δεν ταιριάζει με μια απλή σχολική εικόνα όπου ο Δίας είναι πάντοτε ο απόλυτος και αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος όλων των τοπικών λατρειών.

Τα ανακτορικά αρχεία μάς δείχνουν μια πιο παλιά, πιο σύνθετη θρησκευτική πραγματικότητα. Έναν ελληνικό κόσμο όπου οι θεότητες δεν έχουν ακόμη παγώσει στην κλασική τους μορφή. Έναν κόσμο όπου ο Ποσειδώνας δεν είναι μόνο ο θαλασσινός θεός των ποιητών, αλλά δύναμη βαθιά δεμένη με το ανάκτορο, τη γη, την παραγωγή, τις προσφορές και την πολιτική δομή.

Και εδώ βρίσκεται η πραγματική αξία της Γραμμικής Β: δεν μας αφηγείται τον μύθο. Μας δείχνει το διοικητικό αποτύπωμα της λατρείας πίσω από τον μύθο.

Πηγές ενότητας: Dartmouth Aegean Prehistoric Archaeology, Lesson 26· Palaima, Linear B studies· Nakassis 2012, Hesperia.

Η Πύλος και ο θεός του ανακτόρου

Η Πύλος του Νέστορα δεν είναι απλώς ένα ομηρικό σκηνικό. Είναι ένας από τους σημαντικότερους ανακτορικούς κόσμους της μυκηναϊκής Ελλάδας. Τα αρχεία της, γραμμένα σε Γραμμική Β, διασώθηκαν επειδή ψήθηκαν στη φωτιά της καταστροφής. Η καταστροφή έκλεισε το ανάκτορο, αλλά άνοιξε το αρχείο του για εμάς.

Μέσα σε αυτά τα αρχεία, ο Ποσειδώνας εμφανίζεται με βαρύτητα που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Δεν είναι μια μακρινή θεότητα των ψαράδων. Είναι θεός που δέχεται προσφορές, συνδέεται με τελετουργίες και φαίνεται να έχει κεντρική θέση στη θρησκευτική οικονομία του ανακτόρου.

Οι πηγές αναφέρουν προσφορές σε σιτηρά, κρασί, ζώα και άλλα αγαθά. Σε ένα σύστημα όπως το μυκηναϊκό, η λατρεία δεν είναι αποκομμένη από την οικονομία. Το ανάκτορο οργανώνει, καταγράφει, διανέμει και αφιερώνει. Ο θεός δεν βρίσκεται απλώς στον ουρανό της πίστης. Βρίσκεται στα κατάστιχα της παραγωγής.

Αυτό αλλάζει τον τρόπο που πρέπει να διαβάζουμε τον Ποσειδώνα.

Στη νεότερη φαντασία, ο Ποσειδώνας είναι κύμα, βράχος, τρίαινα, καταιγίδα. Στην Πύλο όμως, ο Ποσειδώνας είναι και θεσμός. Η λατρεία του έχει σχέση με γη, προϊόντα, ανθρώπους, τελετουργική οργάνωση και συλλογική συνοχή. Η θρησκεία λειτουργεί ως σύστημα που ενώνει την κοινωνία γύρω από κοινές τελετές.

Ο Thomas G. Palaima έχει δείξει ότι τα στοιχεία της Γραμμικής Β για θυσιαστικά γεύματα δεν είναι απλή γραφειοκρατία. Μαρτυρούν τελετουργίες που βοηθούσαν στη δημιουργία συλλογικής ταυτότητας μέσα στις ανακτορικές επικράτειες. Αυτό είναι κρίσιμο. Η λατρεία δεν είναι μόνο προσωπική ευλάβεια. Είναι δημόσια δομή. Είναι τρόπος με τον οποίο το ανάκτορο δείχνει ισχύ, τάξη και συνέχεια.

Ο Ποσειδώνας της Πύλου, λοιπόν, δεν είναι μόνο θεός που ταράζει τη γη. Είναι θεός γύρω από τον οποίο ένας κόσμος οργανώνει την τάξη του.

Ίσως εδώ βρίσκεται το βαθύτερο νόημα: σε έναν τόπο που γνώριζε σεισμούς, θάλασσες, μετακινήσεις, πολέμους και ανακτορικές αγωνίες, ο Ποσειδώνας δεν ήταν απλώς θεός φόβου. Ήταν θεός εξευμενισμού. Ο άνθρωπος δεν μπορούσε να σταματήσει τη γη από το να τρέμει. Μπορούσε όμως να της μιλήσει με τελετουργία.

Πηγές ενότητας: Palaima 2004, Sacrificial Feasting in the Linear B Documents· Dartmouth Lesson 26· Nakassis 2012.

Ενοσίχθων: ο θεός που σείει τη γη

Αν έπρεπε να κρατήσουμε μόνο ένα επίθετο για να καταλάβουμε τον παλαιό Ποσειδώνα, αυτό θα ήταν: Ενοσίχθων.

Ο σειστής της γης.

Στη μεταγενέστερη ελληνική γλώσσα βρίσκουμε τύπους όπως Ενοσίχθων, Εννοσίγαιος, Γαιήοχος. Όλοι δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση: ο Ποσειδώνας δεν είναι απλώς πάνω από τη θάλασσα. Είναι μέσα στη γη. Την κρατά, την κινεί, τη δονεί.

Η Γραμμική Β μάς δίνει ένα πολύτιμο ίχνος αυτής της αρχαιότητας. Στην Κνωσό καταγράφεται ο τύπος E-NE-SI-DA-O-NE, που συνδέεται με τον μεταγενέστερο Ενοσίγαιο. Αυτό σημαίνει ότι η ιδέα του Ποσειδώνα ως σειστή της γης δεν είναι μεταγενέστερη ποιητική διακόσμηση. Είναι ήδη μυκηναϊκή.

Για έναν λαό του Αιγαίου, αυτό δεν είναι παράξενο. Το Αιγαίο είναι γεωλογικά ζωντανός χώρος. Σεισμοί, ηφαιστειακές εκρήξεις, παράκτιες μεταβολές, κύματα, καταρρεύσεις, βράχοι, ρήγματα, σπηλιές, υπόγεια νερά. Ο άνθρωπος που ζούσε εκεί δεν χρειαζόταν σύγχρονη γεωλογία για να καταλάβει ότι η γη δεν είναι ακίνητη. Το ένιωθε κάτω από τα πόδια του.

Ο Ποσειδώνας είναι η θεϊκή γλώσσα αυτής της εμπειρίας.

Η θάλασσα και ο σεισμός συνδέονται πολύ πιο βαθιά απ’ όσο φαίνεται. Ο σεισμός μπορεί να γεννήσει κύμα. Η θάλασσα μπορεί να καταπιεί ακτή. Η γη μπορεί να ανοίξει. Τα νερά μπορούν να βγουν από βράχο. Η πηγή, το άλογο, η τρίαινα, ο βυθός και το ρήγμα ανήκουν όλα σε ένα σύστημα συμβόλων που δείχνει προς τις δυνάμεις κάτω από την επιφάνεια.

Έτσι ο Ποσειδώνας δεν είναι απλώς θαλάσσιος. Είναι χθόνιος με την ευρεία έννοια. Όχι απαραίτητα ως θεός των νεκρών όπως ο Άδης, αλλά ως θεός των βαθιών, αόρατων δυνάμεων που στηρίζουν και απειλούν τον κόσμο.

Γι’ αυτό μπορεί να είναι ταυτόχρονα σωτήρας πλοίων και καταστροφέας πόλεων. Γι’ αυτό μπορεί να δίνει νερό και να προκαλεί σεισμό. Γι’ αυτό μπορεί να είναι πατέρας αλόγων και κύριος της θάλασσας. Δεν έχουμε αντίφαση. Έχουμε έναν παλαιό θεό φυσικής ισχύος που αργότερα τακτοποιήθηκε μέσα στην ολύμπια θεολογία.

Ο Ποσειδώνας είναι ο θεός της αστάθειας. Και η αστάθεια, για τον αρχαίο άνθρωπο, ήταν ιερή.

Πηγές ενότητας: Dartmouth Lesson 26· Homeric Hymn 22 to Poseidon· Hesiod, Theogony.

Η θάλασσα: από φυσική δύναμη σε πολιτισμικό σύνορο

Η θάλασσα δεν ήταν για τους Έλληνες απλώς δρόμος. Ήταν δοκιμασία.

Ο ελληνικός κόσμος γεννήθηκε μέσα σε έναν χώρο όπου η στεριά και το πέλαγος μπλέκονται συνεχώς. Νησιά, ακρωτήρια, κόλποι, λιμάνια, περάσματα, αποικίες, εμπορικοί δρόμοι, ναυάγια, μύθοι επιστροφής. Η θάλασσα ενώνει και χωρίζει. Τρέφει και πνίγει. Ανοίγει δρόμους και εξαφανίζει ανθρώπους.

Γι’ αυτό ο Ποσειδώνας έγινε τόσο δυνατός στη θαλάσσια φαντασία.

Δεν είναι τυχαίο ότι στην Οδύσσεια η επιστροφή του Οδυσσέα εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από την οργή του Ποσειδώνα. Ο ήρωας έχει νου, μνήμη, αντοχή και θέληση. Αλλά απέναντί του βρίσκεται ένας θεός που προσωποποιεί αυτό που κανένας άνθρωπος δεν ελέγχει πλήρως: τη θάλασσα.

Η καταδίωξη του Οδυσσέα δεν είναι απλώς επεισόδιο εκδίκησης για την τύφλωση του Πολύφημου. Είναι μυθική απεικόνιση του μεγάλου νόμου της ναυσιπλοΐας: ο άνθρωπος μπορεί να ταξιδεύει, αλλά δεν κυριαρχεί ποτέ απόλυτα στο πέλαγος.

Ο Ομηρικός Ύμνος αποκαλεί τον Ποσειδώνα σωτήρα των πλοίων. Αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, γιατί ο ίδιος θεός που μπορεί να σηκώσει την τρικυμία είναι και εκείνος που μπορεί να τη σταματήσει. Ο αρχαίος δεν λάτρευε μόνο τις αγαθές δυνάμεις. Λάτρευε κυρίως τις επικίνδυνες δυνάμεις, επειδή αυτές έπρεπε να εξευμενιστούν.

Η θάλασσα του Ποσειδώνα είναι ένας κόσμος χωρίς βεβαιότητα. Γι’ αυτό οι ναυτικοί χρειάζονται θεό. Όχι επειδή δεν ξέρουν να ταξιδεύουν, αλλά επειδή ξέρουν πολύ καλά ότι η γνώση δεν αρκεί πάντα.

Στον ελληνικό κόσμο, η ναυσιπλοΐα έγινε πολιτισμός. Έφερε εμπόριο, αποικίες, επαφές, ιδέες, κινδύνους και συγκρούσεις. Ο Ποσειδώνας στέκεται πάνω σε όλο αυτό το πλέγμα. Δεν είναι απλώς ο θεός που βλέπει τα κύματα. Είναι ο θεός που στέκεται στο όριο ανάμεσα στο γνωστό και στο άγνωστο.

Κάθε πλοίο που φεύγει από το λιμάνι μπαίνει στον χώρο του. Κάθε επιστροφή είναι μικρή νίκη απέναντί του.

Πηγές ενότητας: Homer, Odyssey· Homeric Hymn 22 to Poseidon· ToposText, Hymn to Poseidon.

Τα άλογα του Ποσειδώνα: μια παράξενη αλλά αρχαία σύνδεση

Γιατί ο θεός της θάλασσας είναι και θεός των αλόγων;

Στην πρώτη ανάγνωση, η σύνδεση φαίνεται παράξενη. Η θάλασσα και το άλογο μοιάζουν δύο διαφορετικοί κόσμοι. Κι όμως, στην ελληνική μυθολογία ο Ποσειδώνας συνδέεται σταθερά με τα άλογα. Είναι δαμαστής ίππων. Πατέρας ή δημιουργός θαυμαστών αλόγων. Συνδεδεμένος με τον Πήγασο, με τον Αρίονα, με ιππικές λατρείες και αγώνες.

Η απάντηση βρίσκεται μάλλον σε βαθύτερα στρώματα συμβολισμού.

Το άλογο στην αρχαιότητα δεν είναι απλώς ζώο. Είναι ισχύς, ταχύτητα, αριστοκρατία, πόλεμος, άρμα, μετακίνηση, κύρος. Στον μυκηναϊκό κόσμο, το άρμα και το άλογο έχουν μεγάλη σημασία για την πολεμική και ανακτορική ελίτ. Ένας θεός που συνδέεται με τα άλογα δεν είναι περιφερειακός. Αγγίζει την καρδιά της εξουσίας.

Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη. Το άλογο συνδέεται συχνά με νερά, πηγές, υπόγειες δυνάμεις και χθόνια μοτίβα. Σε πολλούς μύθους, το χτύπημα της οπλής ή της τρίαινας ανοίγει πηγή. Ο Πήγασος, ήδη στο όνομά του, συνδέεται μυθολογικά με την πηγή. Η θάλασσα, η πηγή και το άλογο δεν είναι τυχαία δίπλα στον Ποσειδώνα. Ανήκουν στην ίδια συμβολική οικογένεια: δύναμη που αναβλύζει, ορμά, κινείται, δεν μένει ακίνητη.

Ο Ομηρικός Ύμνος το λέει καθαρά: ο Ποσειδώνας έχει διπλή τιμή, να είναι δαμαστής αλόγων και σωτήρας πλοίων. Άλογο και πλοίο είναι και τα δύο μέσα μετάβασης. Το ένα κυριαρχεί στη στεριά. Το άλλο στη θάλασσα. Ο Ποσειδώνας στέκεται πάνω και στα δύο, σαν θεός της κίνησης, της ταχύτητας και του κινδύνου.

Αυτό δίνει άλλη διάσταση στον μύθο. Δεν έχουμε έναν θαλάσσιο θεό που τυχαία πήρε και τα άλογα. Έχουμε μια παλαιά θεότητα δυναμικής κίνησης: κύμα, σεισμός, άλογο, άρμα, πηγή, ταξίδι.

Όλα κινούνται. Και ό,τι κινείται επικίνδυνα, ανήκει στον Ποσειδώνα.

Πηγές ενότητας: Homeric Hymn 22 to Poseidon· Wikimedia Commons, Penteskouphia pinakes· Palaima, Linear B cult studies.

Ποσειδώνας, Δήμητρα και οι παλαιές χθόνιες μνήμες

Υπάρχει ένας Ποσειδώνας που δεν φαίνεται εύκολα στα σχολικά βιβλία.

Είναι ο Ποσειδώνας των παλαιών χθόνιων μύθων. Ο Ποσειδώνας που συνδέεται με τη Δήμητρα, με την Ερινύα, με την Αρκαδία, με τη γέννηση θαυμαστών αλόγων, με μορφές σκοτεινές και βαθιές. Εδώ ο θεός δεν είναι λαμπρός θαλάσσιος βασιλιάς. Είναι δύναμη της γης, της γονιμότητας, της βίας και της μεταμόρφωσης.

Ο Thomas G. Palaima, εξετάζοντας τη συνέχεια της λατρείας του Ποσειδώνα και της Ερινύος στη Βοιωτία, επισημαίνει ότι ορισμένα στοιχεία της Γραμμικής Β και των τοπικών λατρειών επιτρέπουν προσεκτικές συνδέσεις ανάμεσα στον μυκηναϊκό και τον ιστορικό κόσμο. Οι συνδέσεις αυτές δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως εύκολες βεβαιότητες. Είναι λεπτές, δύσκολες, αλλά εξαιρετικά σημαντικές.

Αυτές οι παραδόσεις δεν είναι απλές ιστορίες. Είναι παράθυρα σε έναν κόσμο όπου η θρησκεία δεν ήταν ακόμη καθαρά χωρισμένη σε όμορφες ολύμπιες κατηγορίες. Ο θεός μπορούσε να είναι θαλάσσιος και χθόνιος. Η θεά μπορούσε να είναι μητέρα και σκοτεινή δύναμη. Το άλογο μπορούσε να είναι ζώο, σύμβολο, τέκνο θεού και σημάδι υπόγειας ενέργειας.

Ο Ποσειδώνας, σε αυτή την αρχαιότερη λογική, δεν είναι απλώς αδελφός του Δία. Είναι μια δύναμη που ακουμπά τη γη πριν από την πολιτική τάξη του Ολύμπου. Η σχέση του με τη Δήμητρα και τις χθόνιες μορφές δείχνει ότι η λατρεία του αγγίζει τη γονιμότητα, το σκοτάδι, το υπόγειο νερό, τη βία της φύσης και την αναγέννηση.

Αν ο Δίας είναι ο ουρανός που επιβάλλει τάξη, ο Ποσειδώνας είναι η γη που θυμίζει ότι κάτω από κάθε τάξη υπάρχει πάντα κάτι αρχαιότερο.

Κάτι που δεν υπακούει πλήρως. Κάτι που μπορεί να σπάσει το έδαφος.

Πηγές ενότητας: Palaima, Continuity from the Mycenaean Period in an Historical Boeotian Cult of Poseidon and Erinys· Pausanias, Arcadian traditions· Dartmouth Lesson 26.

Ιερά και λατρεία: από την Πύλο στο Σούνιο και την Ισθμία

Η λατρεία του Ποσειδώνα δεν έμεινε κλεισμένη στον μυκηναϊκό κόσμο. Πέρασε στους ιστορικούς χρόνους, άλλαξε μορφές, συνδέθηκε με ιερά, πόλεις, ακρωτήρια, αγώνες και θαλάσσιες διαδρομές.

Δύο τόποι αρκούν για να καταλάβουμε την ισχύ του: η Ισθμία και το Σούνιο.

Στην Ισθμία, κοντά στην Κόρινθο, ο Ποσειδώνας λατρευόταν σε ένα από τα σημαντικότερα ιερά του ελληνικού κόσμου. Η θέση δεν είναι τυχαία. Ο Ισθμός της Κορίνθου είναι πέρασμα. Ενώνει και χωρίζει. Από τη μία ο Κορινθιακός, από την άλλη ο Σαρωνικός. Εκεί όπου γη και θάλασσα συναντούν εμπόριο, μετακίνηση και στρατηγικό έλεγχο, ο Ποσειδώνας έχει απόλυτο νόημα.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Ισθμίας βρίσκεται μέσα στον αρχαιολογικό χώρο του Ιερού του Ποσειδώνα και παρουσιάζει ευρήματα από το ίδιο το ιερό, τα μυκηναϊκά νεκροταφεία της περιοχής, το ρωμαϊκό λουτρό, το Ιουστινιάνειο τείχος, τη Ράχη Ισθμίας και τις Κεγχρεές. Η Ισθμία δεν είναι απλώς λατρευτικός τόπος. Είναι μακρά ιστορική ζώνη, όπου η λατρεία, ο αθλητισμός, η πολιτική και η γεωγραφία συναντώνται.

Το Σούνιο, από την άλλη, είναι το μεγάλο οπτικό σύμβολο του Ποσειδώνα. Ο ναός του, χτισμένος στο ακρωτήριο που βλέπει το Αιγαίο, δεν χρειάζεται πολλά λόγια. Εκεί η αρχιτεκτονική γίνεται μήνυμα. Ο θεός της θάλασσας στέκεται στο όριο της Αττικής γης, εκεί όπου ο άνθρωπος αποχαιρετά ή αντικρίζει το πέλαγος.

Σύμφωνα με την επίσημη παρουσίαση του αρχαιολογικού χώρου, το σημαντικότερο οικοδόμημα του Σουνίου είναι ο ναός του Ποσειδώνα στο νότιο τμήμα του ιερού. Ο σωζόμενος ναός δεν είναι απλώς ένα «ωραίο ερείπιο». Είναι η υλική μνήμη μιας λατρείας που τοποθέτησε τον θεό ακριβώς εκεί όπου η γη συναντά το άγνωστο.

Ο Ποσειδώνας στα ιερά του δεν είναι μόνο μύθος. Είναι τοπογραφία.

Είναι ακρωτήριο, πέρασμα, αγώνας, ναός, προσφορά, ταξίδι.

Πηγές ενότητας: Υπουργείο Πολιτισμού, Σούνιο· Archaeological Museum of Isthmia· MSU Isthmia Excavations.

Ο Ποσειδώνας ως μνήμη του αιγαιακού κόσμου

Αν δούμε συνολικά τα στοιχεία, ο Ποσειδώνας μοιάζει λιγότερο με απλό θεό της θάλασσας και περισσότερο με συμπύκνωση του ίδιου του αιγαιακού βιώματος.

Το Αιγαίο δεν είναι μόνο νερό. Είναι νησιά, σεισμοί, περάσματα, ακτές, λιμάνια, βράχοι, πηγές, άλογα των ελίτ, άρματα των ανακτόρων, πλοία των εμπόρων, φόβος των ναυτικών, τελετουργίες των κοινοτήτων.

Ο Ποσειδώνας αγγίζει όλα αυτά.

Στη Γραμμική Β βλέπουμε τη μυκηναϊκή του βαρύτητα. Στον Όμηρο βλέπουμε την ποιητική του δύναμη. Στους ύμνους βλέπουμε τη διπλή του λειτουργία. Στα ιερά βλέπουμε την τοπογραφική του παρουσία. Στους μύθους βλέπουμε το αρχαίο βάθος του ως θεού της γης, του νερού και των αλόγων.

Αυτό μας οδηγεί σε μια σημαντική ερμηνεία: ο Ποσειδώνας διασώζει μνήμη παλαιότερη από την κλασική θεολογική τακτοποίηση. Δεν είναι απλώς ένας χαρακτήρας που πήρε ρόλο στο ολύμπιο σύστημα. Είναι δύναμη που προϋπάρχει ως λατρευτική πραγματικότητα και έπειτα εντάσσεται στη μεγάλη αφήγηση των Ολύμπιων.

Με απλά λόγια: ο μύθος δεν δημιουργεί από το μηδέν τον Ποσειδώνα. Ο μύθος οργανώνει, εξηγεί και μεταμορφώνει μια παλαιότερη λατρευτική μνήμη.

Αυτό είναι κλασικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο πρέπει να διαβάζεται η ελληνική μυθολογία. Όχι ως φανταστική λογοτεχνία αποκομμένη από την πραγματικότητα. Αλλά ως στρώμα μνήμης που κάθε εποχή ξαναγράφει, χωρίς να σβήνει εντελώς το προηγούμενο.

Ο Ποσειδώνας των Μυκηναίων δεν είναι ίδιος με τον Ποσειδώνα του Ομήρου. Ο Ποσειδώνας του Ομήρου δεν είναι ίδιος με τον Ποσειδώνα της κλασικής τέχνης. Όμως όλοι αυτοί οι Ποσειδώνες δεν είναι ξένοι μεταξύ τους. Είναι διαδοχικά πρόσωπα μιας ίδιας βαθιάς δύναμης.

Αυτή η δύναμη είναι το τρέμουλο της γης και το άνοιγμα της θάλασσας.

Ο κόσμος που δεν ελέγχεται ποτέ πλήρως.

Πηγές ενότητας: Dartmouth Lesson 26· Palaima 2004· Homeric Hymn 22 to Poseidon· Υπουργείο Πολιτισμού, Σούνιο.

Η τρίαινα ως μνήμη, όχι ως διακόσμηση

Ο Ποσειδώνας έμεινε στη φαντασία των ανθρώπων ως θεός με τρίαινα.

Αλλά η τρίαινα είναι μόνο η επιφάνεια.

Πίσω της βρίσκεται ένας από τους βαθύτερους θεούς του ελληνικού κόσμου. Ένας θεός που εμφανίζεται στη Γραμμική Β, που συνδέεται με την Πύλο και την Κνωσό, που κρατά μέσα του τον σεισμό, τη θάλασσα, τα άλογα, τις πηγές, τα ιερά, τα περάσματα και την αρχαία αγωνία του ανθρώπου μπροστά στις δυνάμεις της φύσης.

Ο Ποσειδώνας δεν είναι απλώς «ο θεός της θάλασσας».

Είναι ο θεός του ορίου.

Το όριο ανάμεσα στη στεριά και το πέλαγος. Ανάμεσα στην ασφάλεια και τον κίνδυνο. Ανάμεσα στο ανάκτορο και την καταστροφή. Ανάμεσα στη γη που στηρίζει και στη γη που σείεται. Ανάμεσα στο ταξίδι και τον χαμό.

Γι’ αυτό ο μύθος του άντεξε.

Γιατί οι άνθρωποι μπορεί να άλλαξαν πλοία, πόλεις, θεολογίες και εποχές, αλλά δεν έπαψαν ποτέ να ζουν πάνω σε μια γη που μπορεί να τρέμει και δίπλα σε μια θάλασσα που μπορεί να αγριέψει.

Ο Ποσειδώνας είναι η θεϊκή μορφή αυτής της αλήθειας.

Και ίσως γι’ αυτό, όταν βλέπουμε τον ναό του στο Σούνιο να κοιτάζει το Αιγαίο, δεν βλέπουμε απλώς ένα αρχαίο μνημείο.

Βλέπουμε την προσπάθεια ενός πολιτισμού να σταθεί απέναντι στο άγνωστο, να το ονομάσει, να το τιμήσει και να του ζητήσει έλεος.

Γιατί ο αρχαίος Έλληνας δεν λάτρευε τη φύση επειδή ήταν ρομαντικός.

Τη λάτρευε επειδή ήξερε ότι ήταν ισχυρότερη από αυτόν.

Και σε αυτή τη γνώση, ανάμεσα στο κύμα και στον σεισμό, γεννήθηκε ο Ποσειδώνας.

Πηγές ενότητας: Homeric Hymn 22 to Poseidon· Hesiod, Theogony· Dartmouth Lesson 26· Υπουργείο Πολιτισμού, Σούνιο.

Αν θέλεις τεκμηριωμένη έρευνα, πρωτογενείς πηγές και ανάλυση χωρίς φίλτρα,
ακολούθησε το Mythistoria.gr και γίνε μέρος της αναζήτησης της αλήθειας.

Mythistoria

Η αληθινή ιστορία πίσω από τον μύθο

 ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ & SOCIAL MEDIA
 Facebook
 Instagram
 TikTok
 YouTube

 ΣΤΗΡΙΞΤΕ ΤΗΝ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΜΑΣ Αν σας άρεσε η έρευνά μας, κάντε Follow στα social media μας, αφήστε ένα Like και μοιραστείτε το περιεχόμενο.
Η αληθινή ιστορία πίσω από τον μύθο χρειάζεται τη φωνή σας! 
 Like |  Follow |  Comment |  Share

Κάλεσμα στον Αναγνώστη

Τελικά, τι πιστεύετε;
Μπροστά μας έχουμε απλώς έναν ακόμη θεό της ελληνικής μυθολογίας, γνωστό από τη θάλασσα, την τρίαινα και τις ομηρικές αφηγήσεις;
Ή μήπως ο Ποσειδώνας κρύβει κάτι πολύ αρχαιότερο;
Μια βαθιά μυκηναϊκή μνήμη, όπου ο θεός δεν ήταν μόνο κυρίαρχος των κυμάτων, αλλά και δύναμη της γης, των σεισμών, των αλόγων, των πηγών και των ανακτορικών λατρειών;
Γράψτε στα σχόλια τη δική σας άποψη: πιστεύετε ότι η μαρτυρία της Γραμμικής Β αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διαβάζουμε τον Ποσειδώνα;

5 πράγματα που μάθαμε

1. Ο Ποσειδώνας δεν ήταν μόνο θεός της θάλασσας, αλλά και θεός των σεισμών, της γης, των αλόγων και των βαθιών φυσικών δυνάμεων.
2. Το όνομά του εμφανίζεται ήδη στη Γραμμική Β ως PO-SE-DA-O-NE.
3. Στην Πύλο φαίνεται να είχε εξαιρετικά κεντρική θέση στη μυκηναϊκή λατρεία και στην ανακτορική τελετουργική οικονομία.
4. Ο τύπος E-NE-SI-DA-O-NE δείχνει ότι η εικόνα του ως σειστή της γης είναι ήδη μυκηναϊκή και όχι απλή μεταγενέστερη ποιητική επινόηση.
5. Τα ιερά του, όπως η Ισθμία και το Σούνιο, δείχνουν τη σύνδεσή του με περάσματα, θάλασσα, πολιτική γεωγραφία και συλλογική μνήμη.

Εσωτερικά links

• Πόσο Πραγματική Είναι η Ελληνική Μυθολογία;: Άνοιγμα άρθρου
• Μινωίτες και Μυκηναίοι: DNA, Γραφή και η Σχέση τους: Άνοιγμα άρθρου
• Μυκηναίοι: DNA, Γραμμική Β και η Αληθινή Καταγωγή τους: Άνοιγμα άρθρου
• Το Ιερό του Οδυσσέα στην Ιθάκη: Άνοιγμα άρθρου
• Τρωικός Πόλεμος: Αρχαιολογία, Χεττιτικά Κείμενα και Νέα Δεδομένα: Άνοιγμα άρθρου

Επίσημες Πηγές και Βασική Βιβλιογραφία

• Homeric Hymn 22 to Poseidon – Scaife Viewer: Άνοιγμα πηγής
• Homeric Hymn to Poseidon – ToposText: Άνοιγμα πηγής
• Dartmouth Aegean Prehistoric Archaeology, Lesson 26: Άνοιγμα πηγής
• Dartmouth Aegean Prehistoric Archaeology, Lesson 26 bibliography: Άνοιγμα πηγής
• Thomas G. Palaima, Sacrificial Feasting in the Linear B Documents, Hesperia 73, 2004: Άνοιγμα πηγής
• Thomas G. Palaima, Continuity from the Mycenaean Period in an Historical Boeotian Cult of Poseidon and Erinys: Άνοιγμα πηγής
• Nakassis 2012, Hesperia – Linear B tablets from Pylos: Άνοιγμα πηγής
• Υπουργείο Πολιτισμού – Σούνιο: Άνοιγμα πηγής
• Υπουργείο Πολιτισμού – Σούνιο, περιγραφή μνημείου: Άνοιγμα πηγής
• Archaeological Museum of Isthmia: Άνοιγμα πηγής
• MSU Isthmia Excavations – The Site: Άνοιγμα πηγής
• Britannica – Poseidon: Άνοιγμα πηγής