Ιερό του Οδυσσέα στην Ιθάκη: Τι Βρέθηκε Επίσημα

«ὣς οὐδὲν γλύκιον ἧς πατρίδος οὐδὲ τοκήων»
«Τίποτε δεν είναι πιο γλυκό από την πατρίδα και τους γονείς.»
Όμηρος, Οδύσσεια, ραψωδία ι, στ. 34.

Υπάρχουν ανακαλύψεις που θολώνουν το τοπίο. Και υπάρχουν άλλες που το καθαρίζουν. Η πρόσφατη επίσημη ανακοίνωση για το Οδύσσειον της Ιθάκης ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Όχι γιατί «απέδειξε τα πάντα», αλλά γιατί έβαλε επιτέλους τη συζήτηση σε στέρεο έδαφος: σε αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, επιγραφές, στρωματογραφία, κινητά ευρήματα και επίσημη αρχαιολογική τεκμηρίωση. Το κρίσιμο είναι ότι το Υπουργείο Πολιτισμού δεν μίλησε αόριστα για «παράδοση» ή «τοπικό θρύλο». Μίλησε για ένα ελληνιστικό μνημειακό συγκρότημα που μπορεί πλέον να ταυτιστεί με βεβαιότητα με το Οδύσσειον της Ιθάκης, δηλαδή με ιερό ή ηρώο αφιερωμένο στον Οδυσσέα.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Αγίου Αθανασίου, γνωστός από τις αρχές του 19ου αιώνα ως «Σχολή Ομήρου», βρίσκεται στη βόρεια Ιθάκη, στους ανατολικούς πρόποδες της Εξωγής.

Η θέση βρίσκεται στον Άγιο Αθανάσιο, στη βόρεια Ιθάκη, και είναι γνωστή εδώ και πολύ καιρό ως Σχολή Ομήρου. Δεν πρόκειται για έναν χώρο που εμφανίστηκε ξαφνικά στην έρευνα. Το ίδιο το Υπουργείο αναφέρει ότι η θέση είναι γνωστή ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα, ενώ το νεότερο πανεπιστημιακό ερευνητικό πρόγραμμα εξελίσσεται από το 2018 και βασίζεται στα δεδομένα της συστηματικής ανασκαφής που πραγματοποιήθηκε από το 1994 έως το 2011. Με άλλα λόγια, η ανακοίνωση του 2025 δεν ήταν πυροτέχνημα. Ήταν το αποτέλεσμα μακράς, επίμονης και σταδιακής τεκμηρίωσης.

Πού ακριβώς βρίσκεται η θέση και γιατί έχει σημασία

Το νότιο λαξευτό κλιμακοστάσιο ανήκει στα πιο χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία του μνημειακού συγκροτήματος.

Ο πυρήνας της θέσης είναι ένας μεγάλος βραχώδης σχηματισμός στις ανατολικές υπώρειες της Εξωγής, σε περιοχή με πηγές νερού. Οι ανεσκαμμένες αρχαιότητες αναπτύσσονται σε δύο άνδηρα, τα οποία ενώνονται με δύο λαξευτά κλιμακοστάσια, ενώ στο άνω άνδηρο δεσπόζει το υπόλειμμα ελληνιστικού πύργου του 3ου αιώνα προ Χριστού και στο κάτω άνδηρο εκτείνεται μεγάλο ορθογώνιο κτήριο. Αυτή η διαμόρφωση δεν παραπέμπει σε τυχαία ή πρόχειρη εγκατάσταση. Παραπέμπει σε χώρο οργανωμένο, επιμελημένο και με ιδιαίτερο δημόσιο βάρος.

Η σημασία της θέσης δεν είναι μόνο γεωγραφική. Είναι και λειτουργική. Το Υπουργείο σημειώνει ότι η μυκηναϊκή εγκατάσταση στην περιοχή φαίνεται πως σχετιζόταν με την εποπτεία λιμένων, γαιών και πλούσιων υδάτινων πόρων της βορειοδυτικής Ιθάκης, εντασσόμενη σε ένα πλέγμα 7 έως 8 μυκηναϊκών θέσεων. Αυτό δείχνει ότι η περιοχή δεν ήταν περιφερειακή. Ήταν κομβική. Και όταν ένας τόπος παραμένει σημαντικός από τη Μυκηναϊκή εποχή έως τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, τότε η μνήμη δεν είναι απλώς λογοτεχνική. Έχει και υλική διάρκεια.

Η ιστορία της έρευνας: όχι μία ανακάλυψη, αλλά μια μακρά διαδρομή

Η μικρογραφική χάλκινη προτομή συγκαταλέγεται στα παλαιότερα ευρήματα που συνεκτιμήθηκαν στη συνολική ερμηνεία του χώρου.

Η δημόσια εικόνα συχνά αγαπά τη φράση «βρέθηκε τώρα». Η αρχαιολογία όμως λειτουργεί αλλιώς. Η θέση της Σχολής Ομήρου ήταν γνωστή ήδη από παλιά, ενώ η επίσημη ανακοίνωση του 2025 στηρίχθηκε όχι μόνο στη νέα επεξεργασία του υλικού, αλλά και στη συνεκτίμηση παλαιότερων ανασκαφικών δεδομένων. Το Υπουργείο αναφέρει ρητά ότι λήφθηκαν υπόψη και τα ευρήματα της ανασκαφής του W. Vollgraff το 1904 στο Άνω Άνδηρο. Αυτή η λεπτομέρεια έχει μεγάλη σημασία, γιατί δείχνει ότι η ταύτιση δεν πατά πάνω σε ένα μόνο εύρημα, αλλά σε έναν συσσωρευμένο φάκελο δεδομένων άνω του ενός αιώνα.

Η συστηματική ανασκαφή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, από το 1994 έως το 2011, πρόσθεσε νέα στοιχεία και ενίσχυσε τα συμπεράσματα των προηγούμενων ερευνητών, ενώ το νεότερο πρόγραμμα από το 2018 επικεντρώνεται στη διαχείριση, περαιτέρω τεκμηρίωση και προβολή των ευρημάτων. Αυτό σημαίνει κάτι απλό αλλά σοβαρό: η εικόνα που έχουμε σήμερα είναι προϊόν δεύτερης και τρίτης ανάγνωσης του ίδιου αρχαιολογικού σώματος, όχι βιαστική εντύπωση της στιγμής.

Τι έδειξε η βαθύτερη στρωματογραφία του χώρου

Τα νεολιθικά όστρακα δείχνουν ότι η θέση είχε ανθρώπινη δραστηριότητα πολύ πριν από τη μυκηναϊκή και ελληνιστική εποχή.

Εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον κομμάτι. Η θέση δεν είναι μόνο ελληνιστική ή ρωμαϊκή. Οι αρχαιότερες μαρτυρίες ανθρώπινης δραστηριότητας χρονολογούνται στην Τελική Νεολιθική, δηλαδή στην ύστερη 5η έως 4η χιλιετία προ Χριστού. Παράλληλα, για την Εποχή του Χαλκού έχουν εντοπιστεί δεκάδες θραύσματα που προέρχονται από περίπου 30 διαφορετικά αγγεία του ύστερου 14ου και 13ου αιώνα προ Χριστού. Αυτό σημαίνει ότι η θέση είχε βαθύ χρονολογικό υπόβαθρο και δεν αποτελεί προϊόν μιας μόνο ιστορικής φάσης.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η υπόγεια κρήνη ή δεξαμενή με εκφορικά ογκολιθικά τοιχώματα, από τις ελάχιστες γνωστές του είδους. Με βάση το σχήμα, τα δομικά χαρακτηριστικά της και την εύρεση υστερομυκηναϊκών θραυσμάτων κυλίκων στο εσωτερικό της, η χρονολόγησή της στη μυκηναϊκή ανακτορική φάση θεωρείται από το Υπουργείο εξαιρετικά πιθανή. Αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του «τον Οδυσσέα», αλλά αποδεικνύει ότι ο χώρος είχε βαρύτητα ήδη σε μια περίοδο που συνδέεται με τον μυκηναϊκό κόσμο της ομηρικής παράδοσης.

Η υπόγεια κτιστή κρήνη ή δεξαμενή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της θέσης και συνδέεται πιθανότατα με τη μυκηναϊκή φάση του χώρου.

Η αρχιτεκτονική εικόνα του συγκροτήματος

Το συγκρότημα που αναγνωρίζεται επισήμως ως Οδύσσειον έχει σαφή μνημειακό χαρακτήρα. Η ακμαία λειτουργία του τοποθετείται στους Ελληνιστικούς έως και τους πρώιμους ή μέσους Ρωμαϊκούς χρόνους, έως και τον 1ο ή 2ο αιώνα μετά Χριστόν. Το σύνολο χαρακτηρίζεται από στιβαρές δομές σε άνδηρα, εντυπωσιακά στοιχεία λαξευτής αρχιτεκτονικής και κόγχες για αναθήματα ή επιγραφές, στοιχεία που μαρτυρούν εντατική λατρευτική χρήση του Κάτω Ανδήρου.

Ιθάκη, Άγ. Αθανάσιος-Σχολή Ομήρου. Άποψη της πυργοειδούς κατασκευής των Ελληνιστικών χρόνων στο Άνω Άνδηρο, από τα βόρεια

Εδώ είναι η ουσία: η αρχιτεκτονική δεν δείχνει απλώς κατοίκηση. Δείχνει οργάνωση, τελετουργική πρόθεση και δημόσιο ρόλο. Το ίδιο το Υπουργείο μιλά για ανάπτυξη «συγκροτήματος δημόσιου χαρακτήρα» με μείζονα ρόλο στον θρησκευτικό, κοινωνικό και ενδεχομένως πολιτικό βίο των Ιθακησίων, αλλά και με ευρύτερο προσκυνηματικό χαρακτήρα. Άρα δεν μιλάμε για ιδιωτικό χώρο, ούτε για έναν απομονωμένο αγροτικό πυρήνα. Μιλάμε για τόπο με συλλογική σημασία.

Τα κινητά ευρήματα που δείχνουν λατρεία

Οι πέτρες μιλούν. Αλλά πολλές φορές μιλούν δυνατότερα τα μικρά αντικείμενα. Το Υπουργείο αναφέρει ότι ο κύριος όγκος του κεραμικού υλικού ανήκει στην Ελληνιστική και πρώιμη Ρωμαϊκή περίοδο, ενώ μεταξύ των οστράκων μεγάλων σκευών αναγνωρίστηκαν 8 θραύσματα περιρραντηρίων, τύπος αγγείων που συνηθίζεται σε ιερά. Αυτό είναι ουσιαστικό, γιατί τα περιρραντήρια συνδέονται με πρακτικές καθαρμού και λατρευτικής χρήσης.

Θραύσμα ενσφράγιστης κεραμίδος, με τμήμα του ονόματος του Απόλλωνος (Αγυιέως), Ελληνιστικών χρόνων

Πέρα από αυτά, έχουν βρεθεί 34 θραύσματα πήλινων αφιερωμάτων, πολλές αγνύθες, μικρός θησαυρός χρυσών κοσμημάτων, διάφορα κυρίως χάλκινα κοσμήματα και αντικείμενα, καθώς και πάνω από 100 νομίσματα διαφορετικών πόλεων που χρονολογούνται από τον 3ο αιώνα προ Χριστού έως τον 2ο αιώνα μετά Χριστόν. Η νομισματική αυτή εικόνα αποκαλύπτει ροή επισκεπτών στον χώρο. Και όταν ένας τόπος προσελκύει επισκέπτες από ευρύτερο ορίζοντα, τότε παύει να είναι ένα απλό τοπικό κατάλοιπο. Γίνεται τόπος αναφοράς.

Οι επιγραφές που έγειραν την πλάστιγγα

Αν έπρεπε να ξεχωρίσουμε το σημείο όπου η έρευνα κάνει το μεγάλο βήμα, αυτό είναι οι επιγραφές. Από τη συνεχιζόμενη εργασία διαλογής και καθαρισμού χιλιάδων θραυσμάτων ελληνιστικών και πρώιμων ρωμαϊκών κεραμίδων στέγης, εντοπίστηκαν 14 δείγματα ενσφράγιστων κεραμίδων με ελληνικές και λατινικές επιγραφές. Ορισμένες σχετίζονται με δημόσιο χαρακτήρα του χώρου, ενώ δύο διατηρούν μέρος του ονόματος του Απόλλωνος Αγυιέως, υποδηλώνοντας τοπική λατρεία.

Θραύσμα ενσφράγιστης κεραμίδος, με τμήμα του ονόματος του Οδυσσέως, Ελληνιστικών χρόνων

Το πιο βαρύ εύρημα, όμως, είναι άλλο. Από την πρόσφατη επεξεργασία του υλικού προέκυψε κεραμίδα με σφράγισμα που σώζει το όνομα [ΟΔ]ΥCCEOC και άλλο θραύσμα με εγχάρακτη αφιερωματική επιγραφή ΟΔΥC[CEI. Με απλά λόγια: το όνομα του Οδυσσέα δεν αιωρείται εδώ ως υπόθεση. Εμφανίζεται επιγραφικά μέσα στο υλικό του ίδιου του συγκροτήματος. Αυτή ακριβώς η επιγραφική μαρτυρία είναι από τα ισχυρότερα στοιχεία που επέτρεψαν στο Υπουργείο να μιλήσει πλέον για ταύτιση του χώρου με το Οδύσσειον της Ιθάκης.

Το παλαιότερο νήμα: η επιγραφή «ΕΥΧΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙ»

Η ιστορία δεν ξεκινά ούτε τελειώνει σε μία επιγραφή. Το Υπουργείο υπενθυμίζει ότι περίπου έναν αιώνα πριν είχε ήδη εντοπιστεί η εγχάρακτη αφιερωματική επιγραφή «ΕΥΧΗΝ ΟΔΥCCΕΙ» σε θραύσμα πήλινου προσωπείου υστεροελληνιστικής εποχής από το Σπήλαιο του Όρμου της Πόλης. Η επίσημη σελίδα της Αρχαιολογικής Συλλογής Σταυρού Ιθάκης αναφέρει επίσης ότι αυτή η αναφορά αποτελεί μαρτυρία λατρείας του Οδυσσέα στο νησί.

Θραύσμα κεραμίδος, με εγχάρακτη αναθηματική επιγραφή στον Οδυσσέα, Ελληνιστικών χρόνων

Το βάρος του ευρήματος είναι διπλό. Πρώτον, αποδεικνύει ότι η λατρεία του Οδυσσέα στην Ιθάκη δεν αποτελεί νεότερη φαντασίωση. Δεύτερον, σε συνδυασμό με τις νέες επιγραφικές μαρτυρίες από τον Άγιο Αθανάσιο, δημιουργεί πλέον ένα πολύ πιο στέρεο σύνολο δεδομένων για τη μεταγενέστερη ηρωολατρεία του Οδυσσέα στο νησί. Η παράδοση, εδώ, δεν στέκεται μόνη. Ακουμπά πάνω σε αρχαιολογικά ίχνη.

Τι ακριβώς αποδεικνύει η επίσημη ανακοίνωση

Εδώ χρειάζεται καθαρό μυαλό. Η επίσημη ανακοίνωση της 9ης Ιουνίου 2025 δεν λέει ότι βρέθηκε «ο ίδιος ο Οδυσσέας», ούτε ότι λύθηκαν όλα τα προβλήματα της ομηρικής τοπογραφίας. Λέει κάτι πολύ συγκεκριμένο και πολύ σημαντικότερο από τις φτηνές υπερβολές: ότι το ελληνιστικό μνημειακό συγκρότημα της Σχολής Ομήρου μπορεί πλέον να ταυτιστεί με βεβαιότητα με το Οδύσσειον της Ιθάκης, δηλαδή με ιερό ή ηρώο του Οδυσσέα. Επιπλέον, συνδέει το ιερό αυτό με το ψήφισμα του δήμου των Ιθακών από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας, περίπου το 207 προ Χριστού, όπου μνημονεύονται και οι σχετιζόμενοι αγώνες, τα Οδύσσεια.

Αυτό σημαίνει ότι σε επίσημο επίπεδο έχουμε πλέον τεκμηριωμένη αναγνώριση ενός χώρου δημόσιας λατρείας του Οδυσσέα, με μείζονα ρόλο στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή της Ιθάκης των ελληνιστικών και πρώιμων ρωμαϊκών χρόνων. Αυτό είναι σπουδαίο από μόνο του. Δεν χρειάζεται φανταχτερές υπερβολές. Η πραγματικότητα είναι ήδη αρκετά δυνατή.

Τι δεν αποδεικνύει ακόμη

Η σοβαρή ιστορική γραφή ξεχωρίζει γιατί ξέρει πού σταματά. Με βάση τη διατύπωση των επίσημων πηγών, το βεβαιωμένο εύρημα είναι το Οδύσσειον, δηλαδή ο χώρος λατρείας ή ηρώου του Οδυσσέα, όχι μια οριστική και τελική επίσημη απόδειξη του ομηρικού ανακτόρου. Το Υπουργείο μιλά ρητά για ελληνιστικό μνημειακό συγκρότημα δημόσιου και λατρευτικού χαρακτήρα, με βαθύτερο μυκηναϊκό υπόβαθρο, αλλά η ανακοίνωση του 2025 δεν παρουσιάζεται ως τελική επίλυση όλων των ζητημάτων για το ανάκτορο της Οδύσσειας.

Αυτό δεν μειώνει την ανακάλυψη. Την εξυψώνει. Γιατί η πραγματική αρχαιολογία δεν φωνάζει περισσότερο από όσο αντέχουν τα δεδομένα. Και εδώ τα δεδομένα αντέχουν ήδη πάρα πολλά: μακρά κατοίκηση, μυκηναϊκή φάση, υπόγεια κρήνη, ελληνιστικό μνημειακό συγκρότημα, λατρευτικά ευρήματα, δημόσιο χαρακτήρα, επιγραφές με το όνομα του Οδυσσέα και παλαιότερη επιγραφική μαρτυρία της λατρείας του στο νησί. Αυτά δεν είναι ψίχουλα. Είναι στέρεος πυρήνας ιστορικής μνήμης.

Τελικό συμπέρασμα

Η Ιθάκη δεν μας χάρισε μια εύκολη απάντηση. Μας χάρισε κάτι σοβαρότερο: ένα τεκμηριωμένο σημείο όπου η παράδοση, η τοπική μνήμη και η αρχαιολογική ύλη συναντιούνται. Η θέση του Αγίου Αθανασίου, γνωστή ως Σχολή Ομήρου, δεν είναι πλέον απλώς ένας χώρος που τροφοδοτεί φαντασίες. Είναι ένας τόπος που, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του ελληνικού κράτους, μπορεί να ταυτιστεί με το Οδύσσειον της Ιθάκης. Δηλαδή με το ιερό ή ηρώο ενός από τα ισχυρότερα πρόσωπα της ελληνικής μνήμης.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το πιο όμορφο στοιχείο αυτής της ανακάλυψης. Όχι στο αν «βρέθηκε ο μύθος», αλλά στο ότι η αρχαιολογία έδειξε, για άλλη μια φορά, πως ο μύθος δεν επιβιώνει τυχαία. Επιβιώνει γιατί, κάτω από το χώμα, κάτω από τα ερείπια και κάτω από τις σιωπές των αιώνων, υπάρχει συχνά ένας αληθινός πυρήνας που περιμένει να ξαναμιλήσει. Στην Ιθάκη, αυτός ο πυρήνας μίλησε μέσα απο μία πέτρα, που είχε την επιγραφή με όνομα: Οδυσσεύς.

Αν θέλεις τεκμηριωμένη έρευνα, πρωτογενείς πηγές και ανάλυση χωρίς φίλτρα,
ακολούθησε το Mythistoria.gr και γίνε μέρος της αναζήτησης της αλήθειας.

⚜️Mythistoria⚜️

Η αληθινή ιστορία πίσω από τον μύθο

💬 Κάλεσμα στον Αναγνώστη

Τελικά, τι πιστεύετε;

Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα απλό μεταγενέστερο ιερό που τίμησε τον Οδυσσέα ως ήρωα της παράδοσης;
Ή μήπως η Ιθάκη συνεχίζει να κρύβει κάτω από το χώμα της βαθύτερα ίχνη ενός κόσμου που πέρασε από την ποίηση στην ιστορική μνήμη;

Η έρευνα δεν τελείωσε. Τώρα ουσιαστικά αρχίζει.

Γράψτε μας στα σχόλια τη δική σας άποψη:
πιστεύετε ότι η ανακάλυψη αυτή φέρνει την αρχαιολογία πιο κοντά στον ιστορικό πυρήνα της Οδύσσειας;

FAQ

Βρέθηκε το παλάτι του Οδυσσέα στην Ιθάκη;

Η επίσημη ανακοίνωση του 2025 δεν μιλά για οριστική εύρεση «παλατιού», αλλά για ταύτιση του ελληνιστικού μνημειακού συγκροτήματος στον Άγιο Αθανάσιο με το Οδύσσειον της Ιθάκης, δηλαδή με ιερό ή ηρώο του Οδυσσέα.

Πότε ανακοινώθηκε επίσημα το Οδύσσειον της Ιθάκης;

Το δελτίο Τύπου του Υπουργείου Πολιτισμού δημοσιεύθηκε στις 9 Ιουνίου 2025.

Ποια είναι τα σημαντικότερα ευρήματα;

Τα σημαντικότερα ευρήματα περιλαμβάνουν το μνημειακό συγκρότημα σε δύο άνδηρα, την υπόγεια μυκηναϊκή κρήνη ή δεξαμενή, τα περιρραντήρια, τα αφιερώματα, τα νομίσματα και κυρίως τις επιγραφές με το όνομα [ΟΔ]ΥCCEOC και ΟΔΥC[CEI.

Γιατί θεωρείται τόσο σημαντική η ανακάλυψη;

Επειδή η ταύτιση του χώρου δεν βασίζεται σε εικασίες, αλλά σε συνδυασμό αρχιτεκτονικών, επιγραφικών και κινητών ευρημάτων που δείχνουν χώρο δημόσιας λατρείας του Οδυσσέα στην Ιθάκη των ελληνιστικών και πρώιμων ρωμαϊκών χρόνων.

📚 Επίσημες Πηγές και Βασική Βιβλιογραφία

Για το συγκεκριμένο θέμα, ο βασικός κορμός τεκμηρίωσης πρέπει να στηρίζεται πρώτα στις επίσημες ανακοινώσεις και στις θεσμικές αρχαιολογικές πηγές και έπειτα στις πανεπιστημιακές δημοσιεύσεις που καταγράφουν την πορεία της έρευνας στη Σχολή Ομήρου, από τις ανασκαφές του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων έως τη νεότερη επανεξέταση του υλικού. Η επίσημη ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού δημοσιεύθηκε στις 9 Ιουνίου 2025, ενώ οι πανεπιστημιακές πηγές επιβεβαιώνουν ότι η θέση ερευνήθηκε συστηματικά την περίοδο 1994–2011 και ότι το πρόγραμμα συνεχίστηκε με νέα φάση από το 2018.

Επίσημες Πηγές

Υπουργείο Πολιτισμού. Το Οδύσσειον της Ιθάκης. Δελτίο Τύπου, 9 Ιουνίου 2025.
Η κεντρική και πλέον επίσημη πηγή για την πρόσφατη ταύτιση του μνημειακού συγκροτήματος της Σχολής Ομήρου με το Οδύσσειον της Ιθάκης.

Υπουργείο Πολιτισμού – Αρχαιολογική Συλλογή Σταυρού Ιθάκης.
Επίσημη παρουσίαση της συλλογής με αναφορά στο εύρημα της επιγραφής «ΕΥΧΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙ», που καταγράφεται ως μαρτυρία λατρείας του Οδυσσέα στην Ιθάκη.

Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων / Προγραμματική Σύμβαση Πολιτισμικής Ανάπτυξης.
Η νεότερη ακαδημαϊκή τεκμηρίωση για τη φάση 2018–2021 του ερευνητικού προγράμματος στη Σχολή Ομήρου, με συμμετοχή της ΕΦΑ Κεφαλληνίας και Ιθάκης, του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, του Δήμου Ιθάκης και της Περιφέρειας Ιονίων Νήσων.

Βασική Βιβλιογραφία

Κοντορλή-Παπαδοπούλου, Λ. Ανασκάπτοντας στην Ομηρική Ιθάκη. Αποτελέσματα ανασκαφικού-ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων στη βόρεια Ιθάκη. 2017.
Συνοπτική αλλά κρίσιμη παρουσίαση της ανασκαφικής πορείας και των βασικών συμπερασμάτων από τη βόρεια Ιθάκη.

Λώλος, Γ., Μαραμπέα, Χ., Οικονομίδης, Σ., Τσώνος, Α. Σχολή Ομήρου, 2018–2021: Η εξέλιξη του ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων στην Βόρεια Ιθάκη.
Η νεότερη σύνοψη της έρευνας, με ιδιαίτερη έμφαση στην επανεξέταση των ευρημάτων, στη μνημειακή ελληνιστική φάση και στον δημόσιο/λατρευτικό χαρακτήρα του συγκροτήματος.

Παπαδόπουλος, Α. Το Ηρώον του Οδυσσέα στην Ιθάκη, αναθεώρηση.
Χρήσιμη επειδή δείχνει ότι υπήρξαν και εναλλακτικές επιστημονικές αναγνώσεις για τη θέση του ηρώου/Οδυσσείου, άρα βοηθά να παρουσιαστεί η συζήτηση με σοβαρότητα και χωρίς απλουστεύσεις.

Vollgraff, W. 1905.
Η παλαιά ανασκαφή του Vollgraff παραμένει κρίσιμη, αφού τα νεότερα πανεπιστημιακά κείμενα αναφέρουν ρητά ότι τα ευρήματά της συνεκτιμώνται στην ερμηνεία του χώρου.

Lord Rennell of Rodd. Homer’s Ithaca: A Vindication of Tradition. London, 1927.
Κλασική βιβλιογραφική αναφορά για τη συζήτηση γύρω από την ταύτιση της Ιθάκης με την ομηρική πατρίδα του Οδυσσέα.

Luce, J. V. Homer’s Landscapes: Troy and Ithaca Revisited. Yale University Press, 1998.
Βασικό έργο για το ζήτημα της ομηρικής τοπογραφίας και της αρχαιολογικής ανάγνωσης της Ιθάκης.

Μαζαράκης-Αινιάν, Α. Όμηρος και Αρχαιολογία. Αθήνα, 2000.
Χρήσιμο για το ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο της σχέσης ομηρικού έπους και αρχαιολογικής μαρτυρίας.

Το Ιερό του Οδυσσέα στην Ιθάκη: Τι Βρέθηκε και Τι Αποδεικνύει η Επίσημη Έρευνα